Nguy cơ tiềm ẩn

Nhìn chung, các DA ứng dụng CNTT của Việt Nam được xây dựng rất thiếu tính chuyên nghiệp: Động cơ không dựa trên nhu cầu thực tế mà dựa trên số tiền xin được hàng năm; Ý tưởng DA thường hình thành ẩu, chủ yếu bắt chước, sao chép lẫn nhau. Do đó, thường rộ lên những đợt xây dựng mạng LAN, cổng thông tin, hệ thống quản trị công văn... trùng lắp và rất lãng phí, làm xong đắp chiếu đợi sử dụng, hoặc không có nhân lực, dữ liệu và kinh phí để vận hành.

Nếu tính tổng chi phí đầu tư cho các "phong trào" kiểu này, Nhà Nước (NN) đang phải chi số tiền rất lớn mà không có bất cứ một sản phẩm hoàn chỉnh nào vì không có tính thừa kế. Theo giá "may đo", chi phí của hệ thống PM quản trị kế toán hoặc quản lý công văn giấy tờ tại một đơn vị hành chính có thể đến hàng trăm triệu đồng, trong khi PM đóng gói ở dạng sản phẩm hoàn chỉnh chỉ không tới 10 triệu đồng. Những dự án kiểu này sẽ tạo điều kiện cho tiêu cực, thậm chí nguy hiểm hơn kiểu Đề Án 112 vì không có ai phải chịu trách nhiệm.

Cũng cần nói thêm, kỹ năng tư vấn xây dựng DA của các doanh nghiệp (DN) hàng đầu cũng rất yếu. Vấn đề có thể ở khâu đầu tư tài chính cho tư vấn xây dựng DA quá mỏng, nên các công ty thường hết sức thờ ơ với việc tư vấn xây dựng DA và không đầu tư đào tạo nhân sự cho kỹ năng quan trọng bậc nhất này. DA xây dựng kém, khâu triển khai sẽ trục trặc. Có những DA hàng trăm tỷ đồng sắp phê duyệt mới chợt phát hiện một số nội dung đã triển khai từ trước, nay được cắt dán lại một cách thô sơ. Tình trạng này tạo ra các DA chất lượng kém không có động lực để kiện toàn.

Việc các DA như thế được phê duyệt tràn lan cho thấy vấn đề không phải là do định mức, càng không phải là người đứng đầu đã có quyết tâm và vào cuộc hay chưa. Những vấn đề đó rõ ràng là quan trọng và chúng liên quan đến những bước tiếp theo của DA. Cố nhiên khâu phê duyệt DA cũng chưa thực sự chuyên nghiệp, nhưng trong một sân chơi mà luật chơi không rõ và cảm tính, không ai dám đứng ra làm trọng tài, đó sẽ là hậu quả tất yếu.

Phương hướng khắc phục

Để cải thiện tính chuyên nghiệp trong việc xây dựng các DA ứng dụng CNTT, cần tổ chức một chương trình chuyên nghiệp, thực hiện bởi một đơn vị chuyên nghiệp và được thẩm định phê duyệt một cách chuyên nghiệp. Ở đây, chúng tôi chỉ giới thiệu một mô hình mang tính gợi ý, gồm 4 thành phần liên quan, được triển khai phối hợp với nhau (xem sơ đồ):

VNITA - công cụ cốt lõi xây dựng DA

Hiện nay, vẫn còn nhiều ngộ nhận liên quan tới kiến trúc CNTT quốc gia (VNITA).

hiếu tính chuyên nghiệp tức là phải giải quyết bằng cảm tính, là đẩy trách nhiệm cho các hội đồng, là thiếu quyết đoán của lãnh đạo cao nhất, là không có hệ thống giá trị ổn định để đánh giá, theo dõi, là tư vấn những phương án chất lượng không đảm bảo...

Ngộ nhận 2: cho rằng VNITA là một bộ tài liệu xây dựng một lần theo đơn đặt hàng. Thực ra, các mô hình cho các lớp VNITA chỉ là để tham chiếu. Việc triển khai phải bắt đầu từ một khung chiến lược VNITA, sau đó mới xây dựng các khung (Framework) và các mô hình tham chiếu chung. Dựa trên đó các bộ ngành và địa phương sẽ xây dựng các kiến trúc cho cơ quan - xí nghiệp (EA) của mình. Như vậy VNITA bao gồm rất nhiều bộ tài liệu được xây dựng lâu dài và phải điều chỉnh thường xuyên. Các dự án ứng dụng CNTT do đó sẽ tránh trùng lặp và luôn có những ý tưởng phong phú gắn với yêu cầu thực tế.

Ngộ nhận 3: nhầm lẫn thuật ngữ VNITA với "kiến trúc chuẩn hệ thống" hay là một loại kiến trúc như thiết kế mạng gồm các thiết bị và kết nối. VNITA bao gồm cả các vấn đề kỹ thuật, vấn đề cơ chế hoạt động, vấn đề pháp lý, tài chính, lập kế hoạch, cơ chế triển khai và đánh giá hiệu quả cho ứng dụng CNTT.

Ngộ nhận 4: cho rằng VNITA đòi hỏi một hành lang pháp lý hoàn toàn mới nên không thể tiến hành ngay. Điều đó không đúng, vì xây dựng VNITA là một quá trình lâu dài và cần điều chỉnh liên tục. VNITA luôn phải phù hợp với khung pháp lý hiện tại và đề xuất những văn bản pháp lý cần xây dựng theo một lộ trình thống nhất và một phương pháp luận chuyên nghiệp.

Nâng cao tính chuyên nghiệp

Trước hết, phải có chương trình đào tạo nâng cao kỹ năng xây dựng DA gắn liền với VNITA. Các cán bộ lập kế hoạch triển khai ứng dụng CNTT cần nắm vững VNITA, cả những kiến thức cao cấp lẫn những kỹ năng thực hành thiết thực.

Để xây dựng DA thật tốt, cần tham khảo kinh nghiệm của các DA khác và tạo ra một kho kinh nghiệm về các DA. Như vậy, kỹ năng xây dựng DA sẽ được kế thừa và không ngừng hoàn thiện, đồng thời đó là cơ sở phát triển công nghiệp, tạo ra các sản phẩm mới [2].

Cuối cùng là vấn đề xây dựng dự toán cho DA ứng dụng CNTT, đặc biệt là xây dựng định mức phần mềm (PM). Cho đến gần đây, rất nhiều người vẫn cho rằng đây là nguyên nhân chính gây ách tắc ứng dụng CNTT và phải có khung pháp lý riêng để giải quyết. Thực ra, theo tinh thần của nghị định 99/2007/NĐ-CP và thông tư 05/2007/TT-BXD, các DA về ứng dụng CNTT không bắt buộc phải áp dụng các định mức về đầu tư xây dựng cơ bản. Như vậy, chúng ta có thể áp dụng một số phương án khác nhau trong khung pháp lý hiện hành:

Phương án 1: các bộ/ngành, địa phương phê duyệt định mức cho các DA ứng dụng CNTT áp dụng trong phạm vi thẩm quyền của mình. Thậm chí, mỗi DA có thể xây dựng một bộ định mức đặc thù để cơ quan chủ quản phê duyệt sau khi có ý kiến của bộ Tài Chính.

Phương án 2: chủ đầu tư có thể xây dựng dự toán chi tiết để cấp có thẩm quyền phê duyệt. Phương án này dễ làm, vấn đề là các cơ quan thẩm định và cấp có thẩm quyền phải nắm vững mục tiêu của DA. Muốn vậy, bộ TTTT cần hướng dẫn các cấp xây dựng và phê duyệt kiến trúc của mình để có sở cứ về nội dung DA. Ngoài ra, bộ TTTT có thể ban hành văn bản hướng dẫn phương pháp lập dự toán, để các bộ/ngành và địa phương có căn cứ đối chiếu cách lập dự toán của chủ đầu tư. Các chi phí quản lý DA, chi thường xuyên... có thể tham chiếu định mức chung của bộ Xây Dựng.